Roos van Leary: de acht posities met voorbeelden

De twee assen

De verticale as loopt van boven naar onder en gaat over wie stuurt. Boven neem je het voortouw: je besluit, je stelt voor, je legt uit of je zegt wat er moet gebeuren. Onder laat je dat aan de ander: je vraagt, je wacht af of je voert uit. Met rang heeft dat weinig te maken. Een stagiair die in het overleg zegt wat er volgens hem moet gebeuren, staat op dat moment boven zijn manager.

De horizontale as loopt van samen naar tegen en gaat over de relatie. Samen beweeg je naar de ander toe: je zoekt aansluiting, je denkt mee, je gunt iemand iets. Tegen houd je afstand of zet je je af: je spreekt tegen, je trekt je terug of je maakt duidelijk dat je het anders ziet. Tegen is niet per definitie vervelend. Een collega die een fout in je plan aanwijst, staat tegenover je plan en helpt je er wel mee.

Met die twee assen krijg je vier vlakken: boven en samen, onder en samen, onder en tegen, boven en tegen. Elk vlak heeft twee posities, en zo kom je op acht.

De acht posities

De namen verschillen per boek en training. Volgend heet soms afhankelijk, en aanvallend heet ook wel agressief. Hieronder staat elke positie met een zin zoals je die op je werk zou kunnen horen.

Gedrag roept gedrag op

Het nuttigste deel van het model zit in de reactieregels. Op de verticale as roept gedrag het tegengestelde op: wie boven gaat zitten, duwt de ander naar onder, en wie onder gaat zitten, nodigt de ander uit om te sturen. Op de horizontale as roept gedrag hetzelfde op: samen roept samen op en tegen roept tegen op.

Daarom loopt een gesprek vaak vast op dezelfde plek. Twee mensen die allebei boven en tegen zitten, belanden in een strijd om gelijk, en zolang geen van beiden beweegt houden ze dat samen in stand. Twee mensen die allebei onder en samen zitten, zijn het vriendelijk eens en wachten tot de ander besluit. In de praktijk reageert niet iedereen volgens de regel. Zie het als een trek in een richting, die je kunt voelen en die je kunt weerstaan.

Een gesprek tussen leidinggevende en medewerker

Een rapport is twee dagen later af dan afgesproken. De leidinggevende begint boven en tegen, en de medewerker gaat vanzelf naar onder en tegen.

• Leidinggevende: "Dit is de tweede keer. Op jou kan ik blijkbaar niet rekenen."
• Medewerker: "Oké. Het zal wel."
• Leidinggevende: "Ik wil voortaan elke dag horen hoe ver je bent."
• Medewerker: "Dat kan. Ik heb verder toch niets in te brengen."

Na vier zinnen is er een controleafspraak en weet niemand waarom het rapport laat was. De leidinggevende schuift daarna op naar boven en samen, en houdt het punt vast.

• Leidinggevende: "Het rapport kwam twee dagen later dan we hadden afgesproken, en de klant heeft ernaar gevraagd. Wat is er gebeurd?"
• Medewerker: "De cijfers van finance kwamen pas donderdag. Ik had je dat eerder moeten laten weten."
• Leidinggevende: "Dat had geholpen. Laat het me voortaan de dag zelf weten als iets uitloopt. Kan dat?"
• Medewerker: "Ja. Zal ik finance ook vragen om de cijfers een week eerder aan te leveren?"

De leidinggevende blijft boven: zij noemt de afspraak en vraagt iets. Alleen de horizontale as is verschoven. De medewerker staat nog steeds onder, en denkt nu mee in plaats van zich af te sluiten. De kritiek is gebleven en het gesprek is open.

Zo gebruik je het model

1. Herken waar je zelf zit. Neem een gesprek van deze week dat stroef liep en schrijf je eigen zinnen op, zo letterlijk als je ze nog weet. Zet erachter of je stuurde of afwachtte, en of je naar de ander toe bewoog of ervan af.
2. Kijk welke reactie je opriep. Een collega die stilvalt nadat jij hard begon, volgt de regel en zegt weinig over zijn inzet. Vaak is dat de eerste plek waar je iets kunt veranderen.
3. Kies welke positie het gesprek nodig heeft. Wil je dat de ander meedenkt, dan helpt het om boven en samen te beginnen. Wil je dat iemand de leiding neemt, dan kun je zelf onder gaan staan met een vraag.
4. Wissel met één zin. Je hoeft geen ander mens te worden. Vaak is een vraag achter je stelling al genoeg om van boven en tegen naar boven en samen te schuiven.

Lukt wisselen niet, kijk dan of je eigen zin de oorzaak is. In assertief of dominant staat hoe je dat in een zin hoort, en in subassertief hoe de stille kant eruitziet. Meer over zeggen wat je wilt staat op assertiviteit en nee zeggen.

De acht posities naast de training

Deze tabel hebben we zelf gemaakt. Hij zet elke voorbeeldzin naast de reactie die hij meestal oproept en naast het onderdeel van de training Assertiviteit waarin je dat soort situaties oefent. De koppeling is onze keuze en komt niet uit Learys werk, en de training gebruikt zelf de vier stijlen van de test.

Wat de Roos van Leary niet is

Het model is geen diagnose en geen test met een score. Het beschrijft gedrag in een gesprek en zegt niets over wie je bent. Iemand die vanochtend teruggetrokken reageerde, kan vanmiddag leidend zijn. Je komt de roos dan ook vooral tegen in gedragstrainingen, als taal om over een gesprek te praten.

Skillido heeft geen Leary-test. Wil je een beeld van je eigen keuzes, dan is de gratis assertiviteitstest het dichtstbijzijnde wat we hebben. Hij werkt met een ander model: dertig keer kies je tussen twee uitspraken, en je ziet hoe vaak je koos voor terughoudend, assertief, dominant of indirect. De uitslag gaat over je keuzes van vandaag.

Waar het model vandaan komt

De psycholoog Timothy Leary publiceerde zijn werk over gedrag tussen mensen in 1957, in het boek Interpersonal Diagnosis of Personality (Ronald, New York). Zijn cirkel telde zestien onderdelen; in trainingen en infobladen zie je nu meestal de acht posities van deze pagina. In het Nederlands schreef Bert van Dijk erover, onder meer samen met Anne-Lies Hustings in Interactiekunde voor professionals (uitgeverij Thema).