Nepnieuws herkennen: vijf vragen die je stelt
Nepnieuws herken je door vijf vragen te stellen voordat je een bericht gelooft of deelt: wie zit erachter, van wanneer is het, zegt de tekst wat de kop belooft, kloppen de cijfers en citaten met de bron, en is het eigenlijk reclame. Voor de meeste vragen open je een nieuw tabblad en zoek je iets op buiten het bericht zelf.
Oefen de vijf vragen
Vraag 1
De fictieve Stichting Rustig Wonen publiceert: "Geluidsschermen halveren overlast in woonwijken." Op twee andere sites lees je dat de stichting wordt betaald door een fabrikant van geluidsschermen.
Wat betekent dit voor het artikel?
- A Het artikel is onjuist, want de stichting heeft een belang.
- B Het artikel is juist, want een stichting is onafhankelijk.
- C Het kan kloppen, maar zoek een bron zonder dit belang.
- D Het kan kloppen, als het artikel een duidelijke datum heeft.
Bekijk het antwoord
C Het kan kloppen, maar zoek een bron zonder dit belang.. Een belang maakt een bewering niet vanzelf onwaar, maar je kunt er niet op bouwen. Zoek een bron die er niets aan verdient. Een stichting kan net zo goed betaald worden als een bedrijf.
Vraag 2
Een bericht in een tijdlijn toont een foto van een lange rij voor Bakkerij Vos in Wolderveen, met de tekst: "Vanochtend: iedereen hamstert brood!" Iemand reageert dat de foto van de jaarlijkse gratis-taartdag van vorig jaar is.
Wat is de beste volgende stap?
- A De reactie geloven, want die gaat in tegen het bericht.
- B Het bericht geloven, want er staat een foto bij.
- C Wachten tot meer mensen reageren en de meerderheid volgen.
- D Nagaan wanneer en waarom die foto oorspronkelijk is gemaakt.
Bekijk het antwoord
D Nagaan wanneer en waarom die foto oorspronkelijk is gemaakt.. Een foto bewijst alleen dat er ooit een rij stond. Een tegenreactie is ook maar een bewering. Zoek de eerste plaatsing van de foto, bijvoorbeeld met omgekeerd zoeken op een afbeelding, en kijk naar datum en aanleiding.
Vraag 3
Kop in Dagblad De Lindehof: "Fietsers massaal op de bon in Wolderveen". Tekst: "Vorige week kregen elf fietsers een boete voor fietsen zonder licht, meldt de gemeente. In dezelfde week reden volgens tellingen ruim 20.000 fietsers door het centrum."
Hoe verhoudt de kop zich tot de tekst?
- A De kop klopt, want elf boetes in één week is veel.
- B De kop overdrijft: elf op ruim 20.000 is geen massa.
- C De kop klopt niet, want de gemeente noemt geen boetes.
- D De kop overdrijft, want de boetes waren voor auto's.
Bekijk het antwoord
B De kop overdrijft: elf op ruim 20.000 is geen massa.. Elf van ruim 20.000 fietsers is ongeveer 0,05 procent. "Massaal" past daar niet bij. C en D kloppen niet met de tekst: de gemeente noemt de boetes en ze waren voor fietsers.
Vraag 4
Kop: "Directeur Dierenpark Hoge Weide: 'We sluiten de vlindertuin'". In de volledige tekst van zijn toespraak staat: "Als we geen nieuwe verwarming kunnen betalen, sluiten we de vlindertuin. Maar ik verwacht dat dat niet nodig is."
Wat is er met het citaat gebeurd?
- A Het is samengevat, zoals bij koppen altijd gebeurt en mag.
- B Het is verzonnen, want deze woorden staan niet in de toespraak.
- C Het is letterlijk overgenomen en geeft de bedoeling goed weer.
- D Het voorwaardelijke deel is weggelaten, waardoor het een besluit lijkt.
Bekijk het antwoord
D Het voorwaardelijke deel is weggelaten, waardoor het een besluit lijkt.. De woorden staan er wel, maar zonder "als we geen nieuwe verwarming kunnen betalen" verandert een mogelijkheid in een besluit. Zoek bij een opvallend citaat altijd de hele zin op.
Vraag 5
Een fictieve influencer post een foto met haar nieuwe wandelschoenen van het fictieve merk Sprintvos. Tekst: "Mijn favoriete schoenen van dit najaar! Met code LISA10 krijg je 10% korting #weekend #buiten #ad #herfst #zon #stad"
Is de reclame duidelijk genoeg vermeld?
- A Ja, want er staat ergens #ad in het bericht.
- B Ja, want een kortingscode laat al zien dat het reclame is.
- C Nee, #ad staat verstopt tussen andere hashtags.
- D Nee, want #ad is geen toegestane vermelding meer.
Bekijk het antwoord
C Nee, #ad staat verstopt tussen andere hashtags.. De Reclamecode vraagt dat een hashtag die reclame aangeeft in het oog springt en niet verstopt staat tussen andere hashtags. #ad zelf mag. Een kortingscode is een signaal, maar geen vermelding.
Bron: Stichting Reclame Code, Update Reclame Social Media & Influencer Marketing (RSM)
De vijf vragen
- Wie zit erachter? Laat het bericht even liggen en zoek in een nieuw tabblad de naam van de bron op. Wat andere sites over een bron zeggen, telt meer dan wat de bron op haar eigen pagina Over ons schrijft. Vind je dat iemand betaalt of eraan verdient, dan is het bericht daarmee nog niet onwaar. Je zoekt dan een tweede bron zonder dat belang.
- Van wanneer is het, en waar komt het beeld vandaan? Kijk naar de datum onder de kop. De dag waarop iemand het deelt, is een andere datum. Bij een foto of video zoek je op waar en wanneer hij voor het eerst verscheen, bijvoorbeeld door omgekeerd te zoeken op de afbeelding. Een woord als vanochtend in de deeltekst bewijst niets.
- Zegt de tekst wat de kop belooft? Lees verder dan de kop. Woorden als massaal of iedereen staan soms boven een tekst met elf gevallen. Een kop met een vraagteken wekt een verwachting die de tekst vaak niet waarmaakt.
- Kloppen de cijfers en citaten? Een verdubbeling van vier naar acht is wiskundig juist en zegt weinig. Zoek bij een opvallend citaat de hele zin op: zonder het deel dat met als begint, kan een mogelijkheid klinken als een besluit.
- Is het reclame? Kijk naar woorden als advertentie, in samenwerking met, betaald partnerschap of #ad. Ze staan soms klein onderaan of tussen andere hashtags. Een kortingscode wijst ook op een band met een merk.
Vier reflexen die niets bewijzen
De foute antwoorden in de oefenvragen zijn de snelle reflexen waarmee iedereen weleens een bericht beoordeelt: het klinkt logisch, het is vaak gedeeld, er staat een foto bij, of het komt van een stichting die onafhankelijk lijkt. Elk van die vier zegt iets over hoe het bericht overkomt, en niets over waar het vandaan komt of van wanneer het is.
Waarom de voorbeelden verzonnen zijn
Alle berichten, media, plaatsen en personen op deze pagina en in de training zijn verzonnen. Bij een bericht over een echte kwestie gaat het al snel over de kwestie zelf, en dan oefen je de stappen niet meer. Bij een brug in Lindewaard of een bakkerij in Wolderveen heeft niemand een mening, en zie je alleen wat er met de datum, de kop of het citaat gebeurt.
Verder oefenen
In de gratis test krijg je vijftien andere vragen, drie per onderdeel, en zie je bij welke vraag je het snelst bent en waar je twijfelt. Wat er in de training van dertig dagen zit, lees je bij Nieuws en bronnen checken. Voor wie breder wil kijken naar media en reclame is er Mediawijsheid voor volwassenen, en hoe je een citaat terugvindt staat in Een citaat nagaan in drie stappen. Hoe je een bron opzoekt voordat je het stuk leest, lees je in Zijwaarts lezen: zo doen factcheckers het.
Veelgestelde vragen
- Wat is nepnieuws?
- Met nepnieuws bedoelen mensen meestal een bericht dat eruitziet als nieuws en niet klopt. Soms is het verzonnen. Vaker is het echt nieuws dat uit zijn verband is gehaald: een oud bericht dat opnieuw rondgaat, een foto van een andere dag, een kop die meer belooft dan de tekst of een citaat zonder het stuk dat de betekenis bepaalt.
- Kost dit niet heel veel tijd bij elk bericht?
- Bij de meeste berichten heb je één of twee vragen nodig, en die kosten een paar minuten. Je hoeft ze alleen te stellen bij een bericht dat je wilt geloven of doorsturen. Een bericht dat je laat liggen, hoef je niet na te gaan.
- Wat kost de training?
- De test is gratis en vraagt geen account. Daarna kun je de training van dertig dagen kopen voor €29 eenmalig, maar dat hoeft niet.