Een citaat nagaan in drie stappen
Een citaat ga je na in drie stappen: zoek de letterlijke woorden op, vind het oorspronkelijke stuk waarin ze zijn gezegd of geschreven, en lees de zinnen eromheen. Pas dan zie je of er een voorwaarde is weggelaten, of de woorden van iemand anders komen, of dat de spreker het juist tegensprak.
Bijgewerkt op door De redactie van Skillido
In de Wolderveense Courant staat de kop "Marktmeester: 'We stoppen met de donderdagmarkt'". Binnen een uur gaat hij rond in de buurtapp, met reacties van kooplui die al een andere markt zoeken. In het interview onder de kop staat de hele zin: "We stoppen met de donderdagmarkt, tenzij er voor april nieuwe kooplui bijkomen." De marktmeester sprak een dreiging uit. De kop maakte er een besluit van.
De woorden in de kop zijn niet verzonnen. Ze staan letterlijk in het interview, en daardoor voelt het citaat betrouwbaar. Juist dat maakt een ingekort citaat lastig te herkennen: wie alleen de kop leest, heeft geen enkele reden om te twijfelen. Je ziet het pas als je de hele zin voor je hebt.
Waarom citaten verschuiven
Een kop heeft weinig ruimte, en een citaat tussen aanhalingstekens leest sterker dan een samenvatting. Een redactie kort daarom in. Meestal gaat dat goed: de tijden, de aanleiding en de toelichting vallen weg en de kern blijft. Soms valt juist het deel weg dat de betekenis bepaalt. Daarna gaat het citaat verder zonder het artikel eromheen, als schermafbeelding, als plaatje met een foto van de spreker of als kop in een gedeelde link.
Stap 1: zoek de letterlijke woorden op
Begin bij het stuk zelf. Staat er een artikel onder de kop, zoek het citaat dan op in de tekst, met de zoekfunctie van je browser. Vaak staat de hele zin een paar alinea's verder.
Heb je alleen een kop of een plaatje, kies dan vier of vijf opvallende woorden uit het citaat en zet ze tussen aanhalingstekens in een zoekmachine. Neem de naam van de spreker erbij. Je zoekt de vroegste plek waar de woorden staan, en dat is lang niet altijd het eerste resultaat.
Stap 2: vind het oorspronkelijke stuk
Een citaat komt ergens vandaan: een interview, een toespraak, een vergadering, een video, een persbericht of een rapport. Zoek dat stuk, en kijk wie er sprak, waar en wanneer. Een citaat dat op vijf sites staat, is vaak vijf keer hetzelfde citaat uit één bron, en die ene bron is waar het om gaat.
Let op het jaar. Een uitspraak van drie jaar geleden kan nu rondgaan alsof hij van vandaag is. En let op wie het stuk publiceerde: een samenvatting van een toespraak op de site van iemand die het met de spreker oneens is, is iets anders dan het verslag van de vergadering zelf.
Stap 3: lees wat eromheen staat
Lees de zin ervoor en de zin erna. Lees bij een interview ook de vraag die gesteld werd. Hieronder staan vijf dingen die je dan kunt vinden. Vier ervan veranderen de betekenis. De vijfde is gewoon samenvatten.
| Wat er gebeurde | Voorbeeld | Waaraan je het ziet |
|---|---|---|
| De voorwaarde is weggelaten | Kop: "We stoppen met de donderdagmarkt". Gezegd: "We stoppen met de donderdagmarkt, tenzij er voor april nieuwe kooplui bijkomen." | In de hele zin staat als, tenzij of zolang. Zonder dat deel klinkt een mogelijkheid als een besluit. |
| Het woord komt van de verslaggever | Kop: "Brugwachter: brug onveilig". De verslaggever vroeg of de brug onveilig was; de brugwachter zei dat de keuring daarover gaat. | Het woord uit de kop staat in de vraag en niet in het antwoord. |
| Het is de mening van anderen | Kop: "Beheerder speeltuin: entree is te duur". Gezegd: "Sommige ouders zeggen dat de entree te duur is. Dat vind ik niet." | De spreker gaf weer wat anderen vinden, en sprak dat daarna tegen. |
| Iemand anders zei het | Kop: "Voorzitter ijsclub: baan gaat niet open". In de tekst zegt een lid dat niet met naam genoemd wil worden het. | De naam of functie in de kop klopt niet met de tekst eronder. |
| Het is samengevat, en dat mag | Kop: "Fietsenstalling vanaf maart 's nachts dicht". Gezegd: "We hebben besloten: vanaf maart gaat de stalling 's nachts dicht, van één tot vijf uur." | Details vallen weg, de betekenis blijft gelijk. Dit is geen fout. |
De voorbeelden zijn verzonnen en komen uit de oefenvragen van de training. De tabel is geen meting van hoe vaak elk geval voorkomt.
Samenvatten of verdraaien
Niet elk ingekort citaat is een fout. De beheerder van de fietsenstalling zei dat de stalling vanaf maart 's nachts dichtgaat, van één tot vijf uur, na lang overleg met de buurt. De kop noemt alleen maart en de nacht. Dat is samenvatten: de details vallen weg en wat de beheerder besloot, blijft staan.
De toets is steeds of de spreker in de kop terugziet wat hij bedoelde. De marktmeester niet, want hij noemde een voorwaarde. De brugwachter niet, want het woord onveilig kwam van de verslaggever. De beheerder van de stalling wel.
Als je de hele zin niet vindt
Soms lukt het niet. Het citaat staat alleen op een plaatje, er is geen interview te vinden, of de video waar het uit zou komen is offline. Dan weet je niet of het klopt, en dat is ook een uitkomst. Stuur het niet door als vaststaand feit. Vraag wie het deelde waar het vandaan komt, of laat het liggen tot er een verslag opduikt.
Oefenen met verzonnen citaten
Skillido heeft een gratis test met korte vragen over berichten zoals hierboven. In de training Nieuws en bronnen checken heeft het onderdeel Cijfers en citaten nagaan 24 situaties, met citaten die ingekort, samengevat of verdraaid zijn, en cijfers die meer lijken dan ze zijn. Alle personen, plaatsen en media zijn verzonnen. Je oefent hier het nagaan. Meer beloven wij niet.