Zijwaarts lezen: zo doen factcheckers het
Zijwaarts lezen betekent dat je een onbekende bron eerst verlaat en in een nieuw tabblad opzoekt wat andere sites over die bron zeggen, voordat je het stuk zelf leest. Onderzoekers die professionele factcheckers volgden, zagen dat zij het zo aanpakten. Wat een bron op haar eigen pagina over zichzelf schrijft, telt daarbij niet als controle.
Bijgewerkt op door De redactie van Skillido
Iemand deelt in je tijdlijn een artikel van Platform Parkeerrust, met de kop "Onderzoek: parkeergarages veiliger dan parkeren op straat". Je kent het platform niet. Het artikel ziet er verzorgd uit, er staan grafieken in en het klinkt logisch. De meeste mensen lezen nu het artikel van boven naar beneden, en klikken misschien nog op Over ons om te zien wie het platform is.
Wie zijwaarts leest, doet iets anders. Hij laat het artikel staan, opent een nieuw tabblad en zoekt Platform Parkeerrust op. Binnen een minuut ziet hij op twee andere sites dat het platform is opgezet door een bedrijf dat parkeergarages exploiteert. Het onderzoek kan nog steeds kloppen. Maar hij weet nu met welke bril hij het moet lezen, en dat hij een tweede bron nodig heeft.
Wat onderzoekers bij factcheckers zagen
In een studie die in de Stanford Digital Repository staat, vergeleken de onderzoekers Wineburg en McGrew drie groepen bij het beoordelen van informatie op internet. De samenvatting zegt: 'This study compares how professional fact checkers, historians, and first year college students evaluated online information and presents the strategies fact checkers used to efficiently and effectively find trustworthy information.' De titel van de studie vat de werkwijze samen: Reading Less and Learning More, minder lezen en meer te weten komen.
Het Digital Inquiry Group maakt lesmateriaal over deze werkwijze en schrijft: 'By observing fact checkers, we found that the best way to learn about a website is lateral reading'. Lateral reading omschrijft de groep als 'leaving a site to see what other digital sources say about it'. Dat is wat wij hier zijwaarts lezen noemen.
Verticaal en zijwaarts lezen
Het lesmateriaal zet zijwaarts lezen tegenover verticaal lezen, 'staying on a single webpage'. Wie verticaal leest, beoordeelt een site met wat de site zelf laat zien: de opmaak, de grafieken, de toon, de pagina Over ons. Dat zijn allemaal dingen die de maker in de hand heeft. Een site die door een fabrikant betaald wordt, kan zich op zijn eigen pagina onafhankelijk noemen, en niemand houdt hem tegen.
Dezelfde lespagina zegt het zo: 'checking what other websites say about a source is a better evaluation strategy than trusting what the source says about itself.' Als hulpmiddelen noemt ze Wikipedia, nieuwsberichten en de sites van factcheckorganisaties.
| Wat je vindt | Wat dat zegt | Wat je daarna doet |
|---|---|---|
| Alleen de eigen site en de eigen pagina Over ons | Wat de bron over zichzelf wil vertellen. | Verder zoeken, of het bericht laten liggen tot je een tweede bron vindt. |
| Helemaal niets over de naam | Dat de bron nieuw of onbekend is. Over de inhoud zegt het niets. | Niet delen als nieuws, en de bewering zelf bij een bekende bron opzoeken. |
| Een geldschieter of eigenaar met belang bij de uitkomst | Dat de bron er iets aan kan verdienen. Het bericht kan nog kloppen. | Een bron zoeken die er niets aan verdient en kijken of die hetzelfde meldt. |
| Een tweede site met dezelfde eigenaar | Dat twee namen één stem zijn. | De twee tellen als één bron, en verder zoeken. |
| Een site met verzonnen grappige berichten | Dat het stuk niet als nieuws bedoeld is. | Het niet doorsturen alsof het nieuws is. |
| Een bekende nieuwsredactie met naam en adres | Dat iemand verantwoordelijk is voor wat er staat. | Nu het stuk zelf lezen, en de datum, de kop en de cijfers nagaan. |
De tabel is door de redactie samengesteld uit de oefenvragen over dit onderwerp. Hij is geen meting van hoe vaak je elke vondst tegenkomt.
Zo lees je zijwaarts, in vier stappen
- Laat het stuk liggen. Lees nog niet verder dan de naam van de bron en de kop. Hoe overtuigender het stuk is, hoe meer het je mening al heeft gevormd voordat je weet wie het schreef.
- Open een nieuw tabblad en zoek de naam van de bron op, zonder de rest van de kop. Zet de naam tussen aanhalingstekens als hij uit gewone woorden bestaat.
- Lees wat andere sites zeggen, en sla de eigen site van de bron over. Kijk vooral naar wie de bron betaalt, wie de eigenaar is en of andere sites haar als nieuws, als belangengroep, als bedrijf of als grap omschrijven.
- Ga terug naar het stuk. Lees het nu met wat je weet. Heeft de bron een belang, zoek dan een tweede bron zonder dat belang en kijk of die hetzelfde meldt.
Een belang maakt een bericht nog niet onwaar
Stichting Rustig Wonen schrijft dat geluidsschermen de overlast in woonwijken halveren. Op twee andere sites lees je dat de stichting wordt betaald door een fabrikant van geluidsschermen. De snelle conclusie is dat het artikel dan wel niet zal kloppen. Dat gaat te ver. Een fabrikant kan gelijk hebben over zijn eigen product. Wat het belang wel betekent: je kunt er niet op bouwen, en je zoekt een bron die er niets aan verdient.
De omgekeerde fout komt net zo vaak voor. Een stichting of vereniging klinkt onafhankelijk, en een woordvoerder van een platform klinkt als een deskundige. Of dat zo is, staat niet in de naam. Het staat op de sites die over die stichting schrijven.
Waar zijwaarts lezen ophoudt
Zijwaarts lezen zegt iets over de bron, niet over elk detail van het stuk. Een betrouwbare redactie kan een oude foto plaatsen, een kop schrijven die meer belooft dan de tekst, of een citaat inkorten. Daarom is het de eerste stap en niet de enige. Na de bron kijk je naar de datum, naar de kop tegenover de tekst, en naar de cijfers en citaten. Hoe je een citaat terugvindt, staat in Een citaat nagaan in drie stappen.
Oefenen met verzonnen bronnen
Skillido heeft een gratis test met korte vragen over berichten zoals hierboven. In de training Nieuws en bronnen checken heeft het onderdeel Wie zit erachter 24 situaties met een bron die je niet kent: een stichting met een geldschieter, twee sites met één eigenaar, een site met grappen die op een krant lijkt. Alle bronnen, plaatsen en personen erin zijn verzonnen. Je oefent hier de stappen. Meer beloven wij niet.
Bronnen
- S. Wineburg en S. McGrew, Lateral Reading and the Nature of Expertise: Reading Less and Learning More When Evaluating Digital Information, Stanford Digital Repository. De vergelijking van factcheckers, historici en eerstejaarsstudenten.
- Digital Inquiry Group, Teaching Lateral Reading. Wat lateral reading is, het verschil met verticaal lezen en de hulpmiddelen die het lesmateriaal noemt.
De citaten zijn letterlijk overgenomen van de pagina's zoals ze op 4 oktober 2026 online stonden. Klopt er iets niet, mail dan naar hallo@skillido.com.