Oplichting herkennen: vier situaties en waar je op let

Wie aan oplichting denkt, ziet vaak een mail vol taalfouten voor zich. Die mails bestaan nog, en ze zijn de makkelijke gevallen. Wat mensen werkelijk geld kost, ziet er verzorgd uit, noemt je bij je naam en klopt op bijna elk punt. In de opgaven van de cursus Oplichting herkennen staan spelfouten en vreemde webadressen daarom bewust niet als kenmerk. Oplichters zijn daar allang overheen, en wie erop leert letten, let op het verkeerde.

Wat overblijft zijn drie vragen die bij elke situatie werken: wie het contact begon, wat jij moet doen en langs welke weg, en welke kant het geld op gaat. Hieronder staan ze per situatie uitgewerkt, met voorbeelden uit de oefenset.

Vier situaties, vier soorten vragen

De cursus heeft vier onderdelen over herkennen, met elk 24 oefensituaties, verdeeld over drie niveaus van acht. Boven de vier antwoordknoppen staat bij elke situatie één vraag. Wij hebben die vragen per onderdeel geteld en in drie groepen gezet. Bevat de zin het woord weegt, dan vraagt hij je te wegen welk gegeven de doorslag geeft. Begint hij met Wat doe je, dan kies je wat je nu doet. Alle andere vragen gaan over wat er gebeurt of wat je na afloop weet.

Wat de vier onderdelen van elkaar scheidt, is de tijd die je krijgt. Een bericht ligt stil tot jij het leest, dus daar oefen je het wegen van wat je ziet. Aan de telefoon loopt het gesprek door terwijl je nadenkt, en daarom vragen 16 van de 24 telefoonopgaven wat je op dat moment doet. Een webshop laat je rustig rondkijken. Bij een betaalverzoek gaat elke vraag over hetzelfde, namelijk waar het geld heen gaat als je op bevestigen tikt.

Uit dezelfde bestanden blijkt nog iets. Volgens de toelichting bij de sets zijn 6 van de 24 berichten en 7 van de 24 betaalverzoeken gewoon in orde, en bij 4 van de 24 webshops is een geruststellend gegeven het juiste antwoord. Dat is met opzet. Een oefenset waarin alles vals is, leert je alles weg te klikken, en dan betaal je op den duur ook je buurvrouw niet meer terug wat zij voor de hovenier voorschoot.

Nepbericht: sms, app of mail

Een bericht kost een oplichter bijna niets. Hij stuurt er duizenden tegelijk, en het loont al als een klein deel van de ontvangers net op een pakket wacht of net iets bij de bank heeft lopen. Daarom sluiten valse berichten meestal aan op iets heel gewoons: een bezorging, een verlenging, een teruggave, een kind met een nieuw telefoonnummer.

Haast staat er vaak bij, een blokkade vanavond of een verlenging morgen. Toch zegt haast op zichzelf weinig, want die komt ook in echte berichten voor. In de oefensituaties wegen deze kenmerken zwaarder:

• De weg naar je rekening of account zit in het bericht zelf, als link of als telefoonnummer onderaan.
• Je moet betalen om iets te krijgen dat al van jou is, zoals een pakket dat onderweg is of een tegoedbon waarvoor je geselecteerd zou zijn.
• De afzender vraagt gegevens die hij allang moet hebben, zoals je adres bij een bezorger die je pakket zou hebben, of je rekeningnummer bij een instantie die je geld wil overmaken.
• Het bericht maakt een probleem en wijst meteen de uitweg aan, zoals een bestelling die je niet plaatste met een link om die te annuleren.
• Het eerste bericht van een nieuw nummer is meteen een vraag om geld.

Bij dat laatste gaat het vaak om een bericht dat zegt van je kind of kleinkind te komen. De controle is eenvoudig en voelt toch ongemakkelijk: bel het oude nummer, dat al jaren in je telefoon staat. Een goed antwoord op een controlevraag, zoals de naam van de hond, bewijst weinig, want zulke dingen staan vaak gewoon online. Meer hierover lees je in het artikel over een betaalverzoek van je kind of kleinkind.

Twee echte berichten uit de oefenset laten zien hoe het andersom werkt. Bij een bezorgbericht zonder link, zonder bedrag en zonder vraag valt niets bij je te halen, ook als het ordernummer ontbreekt. En een sms met een inlogcode, vlak nadat jij zelf op inloggen drukte, hoort bij je eigen handeling. Krijg je dezelfde code terwijl je niets deed, dan probeert iemand anders binnen te komen, en dan stuur je hem aan niemand door.

Tijd winnen gaat bij een bericht vanzelf, want het bericht wacht wel. Sluit het, open zelf de app of de site van de afzender en kijk daar of er iets openstaat. Over sms'jes die over een pakket of een boete gaan, staat een apart artikel in de kennisbank: een valse sms over een pakket of boete herkennen.

Neptelefoontje

Aan de telefoon heeft de oplichter iets wat een bericht mist. Hij hoort je aarzelen en praat er meteen overheen, hij kan je laten schrikken en je in dezelfde minuut weer geruststellen. Daarom is de telefoon de vorm voor de grote handelingen, zoals je saldo overzetten naar een zogenaamd veilige rekening, een code voorlezen of je pas meegeven aan een koerier.

Onder alle telefoonopgaven ligt één regel. Wie het gesprek begon, bepaalt wat je erover weet. Een gesprek dat een ander begon, geeft je niets waarmee je dat gesprek kunt toetsen. Het nummer in je scherm kan de beller zelf meesturen, ook als het gewoon het nummer van je bank is. Gegevens die hij opnoemt, zoals je laatste afschrijving of de laatste cijfers van je rekening, bewijzen alleen dat iemand je gegevens heeft. Dat maakt het gesprek zorgelijker en niet geruster.

In de oefensituaties wegen deze dingen het zwaarst:

• De beller wil dat je geld verplaatst, een code voorleest, toegang geeft tot je scherm of je pas afgeeft.
• Hij zegt dat hij niets meer kan doen zodra jij ophangt.
• Hij vraagt je het gesprek stil te houden voor wie je zou kunnen bijsturen, zoals je zoon of dochter.
• Hij geeft je zelf een nummer om terug te bellen, of kondigt aan dat een collega je morgen belt.

Die laatste twee zijn de lastige. Een beller die geen haast maakt, je aanraadt met je dochter te overleggen en je zijn directe nummer geeft, klinkt als het tegendeel van een oplichter. Wie morgen dat nummer draait, belt hem en niet de bank, en zit dan in het tweede gesprek van dezelfde truc.

Tijd winnen doe je aan de telefoon door op te hangen. Zeg dat je zelf terugbelt en hang op, ook als hij zegt dat dat niet kan. Bel daarna het nummer dat de bank zelf op je pas heeft gedrukt. Het nummer uit je oproeplijst is het nummer dat de beller meestuurde, en de bovenste plekken in zoekresultaten zijn deels te koop, dus ook daar kan iemand zijn eigen nummer onder de naam van je bank zetten. Een medewerker die het meent, heeft er geen bezwaar tegen dat je even zelf belt.

De oefenset heeft één uitzondering die nuttig is om te kennen. Belde jij zelf, op het nummer van je pas, en word je doorverbonden, dan weet je waar je bent uitgekomen en kun je gewoon antwoord geven. De regel om nooit gegevens door de telefoon te geven, geldt voor gesprekken die een ander begon. Hoe je een telefoontje van de bank verder controleert, staat in het artikel over iemand die belt en zegt van de bank te zijn.

Nepwebshop

Een nepwebshop werkt andersom dan een bericht of een telefoontje. Hij komt niet naar jou toe en wacht tot jij hem vindt, via een advertentie of een zoekopdracht. Dan ben jij degene die iets wil hebben, en wie zelf op zoek ging, is minder op zijn hoede.

Wat in de oefensituaties de doorslag geeft, is bijna altijd iets wat je zelf kunt nakijken:

• Nergens op de site staan een adres en een KvK-nummer, ook niet op de pagina over het bedrijf.
• Het KvK-nummer hoort in het handelsregister bij een ander bedrijf, bijvoorbeeld een schoonmaakbedrijf in een andere plaats.
• Een keurmerklogo is alleen een plaatje, of het klikt door naar een pagina op de site van de winkel zelf in plaats van naar het register van het keurmerk.
• De prijs ligt op een derde van wat hetzelfde model overal elders kost.
• De beoordelingen staan alleen op de eigen site, of ze zijn bijna allemaal in dezelfde week geplaatst.
• Overmaken is de enige manier van betalen, of de andere betaalkeuzes verdwijnen juist bij de grote bedragen.

Het webadres kan je op het verkeerde been zetten. Een oud domein zegt niets over de winkel die er nu op staat, want een adres kan van eigenaar wisselen. In een van de lastige opgaven stond er tot een paar maanden terug een tandartspraktijk op, en nu verkoopt dezelfde site sneakers met veertig procent korting. Een naam die één letter afwijkt van een bekende keten valt pas op als je hem letter voor letter leest.

De set heeft ook winkels waar niets mis mee is, en daar leer je net zoveel van. Een kleine keramiekwinkel die vanuit een woonhuis verkoopt, met negen beoordelingen en een KvK-nummer dat al jaren bij deze winkel hoort, is gewoon klein. Een aftelklok en een melding dat er nog twee op voorraad zijn, voelen als druk, maar je ziet ze ook op keurige sites. Onbekend is geen bewijs van nep.

Tijd winnen kost bij een webshop niets, want de winkel loopt niet weg. Leg de bestelling een avond weg, zoek het nummer op in het handelsregister en de winkel in het register van het keurmerk. Kijk bij het afrekenen welke betaalkeuzes er zijn voordat je iets invult. De uitgebreide controle staat in hoe je ziet of een webshop echt is voordat je betaalt.

Betaalverzoek

Een betaalverzoek is de kortste weg van jouw rekening naar die van een ander, en na één tik is het gebeurd. Oplichters gebruiken het op twee manieren: als verzoek dat er onschuldig uitziet, zoals een cent om je rekening te controleren, en als verzoek van iemand die zich voordoet als een bekende.

Eén zin draagt alle opgaven in dit onderdeel. Geld ontvangen kost nooit een betaling, nooit een gescande code en nooit een inlog. Wie jou iets wil geven, heeft niets van je nodig behalve je rekeningnummer.

In de oefensituaties wegen deze gevallen zwaar:

• Een koper vraagt je een cent of een euro over te maken, zodat het hele bedrag zou vrijkomen.
• Een koper stuurt een vierkante code die je moet scannen om je geld te ontvangen. Die code opent een betaling van jouw rekening naar de zijne.
• Een verzoek heeft terugbetaling als omschrijving. Die omschrijving verandert niets aan de richting, want een verzoek haalt geld bij jou weg.
• Een koper laat op zijn eigen telefoon een scherm zien met een geslaagde overboeking, terwijl er op jouw rekening nog niets staat.
• Een bekend nummer vraagt geld, en de naam die je bankapp bij het nieuwe rekeningnummer laat zien, is niet die van de afzender.
• Een kennis vraagt of er geld via jouw rekening mag lopen, met een vergoeding voor de moeite.

Het bedrag zegt weinig. Een verzoek van een cent is klein gemaakt zodat je naar het bedrag kijkt en niet naar wat je bevestigt, en in het mildste geval levert het de ander jouw naam bij jouw rekeningnummer op.

De echte verzoeken in de set zijn net zo leerzaam. De contributie van de tennisclub, het etentje van zaterdag en de loodgieter die je zelf belde en die 's avonds een verzoek stuurt vanaf een nummer dat je niet kent, zijn alle drie in orde. Dat laatste voorbeeld staat er met reden. Bij werk dat je zelf bestelde en hebt zien doen, is een onbekend nummer gewoon een zakelijk nummer.

Tijd winnen doe je door buiten het gesprek om te vragen. Een echt verzoek van een vriend kan wachten tot je hem even gesproken hebt. Bel een vriend of familielid op het nummer dat je al had, en regel het met een koper via de handelssite zelf in plaats van via een app. Hoe dat gaat als het verzoek van je kind of kleinkind lijkt te komen, lees je in het artikel over dat betaalverzoek.

Wat je in het moment zegt

Het lastigste van tijd winnen is de zin die je ervoor nodig hebt. Een oplichter vult elke stilte, en wie niets klaar heeft, gaat mee in zijn tempo. Het helpt om een paar zinnen vooraf te kennen.

• Aan de telefoon zeg je: ik bel zelf even terug. Daarna hang je op, zonder uit te leggen waarom.
• Bij een app van een bekende zeg je: ik bel je even. Neemt er op het oude nummer niemand op, dan wacht het geld.
• Bij een koper of verkoper die haast maakt, zeg je: ik regel het via de site zelf.
• Bij een bericht zeg je niets. Je sluit het en gaat zelf naar de app of de site.

Wie echt is, kan tegen een paar minuten vertraging. Wie dat niet kan, heeft daar een reden voor.

Als het al gebeurd is

Dit stuk gaat over herkennen, voordat er iets gebeurd is. Heb je al betaald, een code genoemd of iemand toegang tot je scherm gegeven, lees dan Ik ben opgelicht en heb al betaald. Wat kan ik nu nog doen? Daar staat wat je als eerste doet.

Oefenen op echte voorbeelden

In de cursus Oplichting herkennen oefen je deze vier situaties, plus een vijfde onderdeel over de eerste stap als er al iets is misgegaan. Bij elk antwoord lees je waarom het juiste antwoord het juiste is. Een goede score is geen garantie: ook wie hoog scoort kan opgelicht worden, en oplichters passen hun aanpak aan. De gratis test heeft vijf korte onderdelen van 3 opgaven.