Ik kreeg een betaalverzoek van iemand die zegt mijn kind of kleinkind te zijn. Wat nu?

Wat er gebeurt

Je krijgt een bericht van een nummer dat je niet kent. Er staat dat het je dochter is, of je zoon, of je kleinzoon, en dat dit het nieuwe nummer is. De oude telefoon is stuk of kwijt. Even later komt de vraag: of je een rekening wilt voorschieten, want de bankapp doet het nog niet op het nieuwe toestel. Het moet vandaag.

De toon is het eigenlijke gereedschap. Er staat geen dreigement in en er wordt nergens gescheld. Er staat iets liefs, iets over hoe vervelend het is om dit te moeten vragen, soms met een sorry erbij. Wie zo schrijft klinkt als familie en niet als een oplichter, en dat is precies de bedoeling.

Volgens een onderzoek van Alert Online uit oktober 2024, dat de Consumentenbond aanhaalt, kreeg ongeveer 30 procent van de Nederlanders tussen medio 2023 en medio 2024 zo'n poging binnen. De schade per slachtoffer loopt volgens de Consumentenbond gemiddeld in de duizenden euro's.

Twee dingen zijn goed om te weten. De Consumentenbond schrijft dat criminelen een WhatsApp-account kunnen kapen en de stem van een bekende kunnen afspelen of met AI kunnen nabootsen. Dat betekent dat een spraakbericht of een gesprek vanaf het nieuwe nummer geen bewijs is; het bellen dat wel iets zegt, is het gesprek dat jij zelf begint naar het oude nummer. En Veilig Bankieren noemt de betaallink of Tikkie als vast onderdeel van deze berichten. Kijk bij zo'n link altijd naar de naam die je bank je in het betaalscherm toont: staat daar een naam die je niet kent, stop dan.

Hoe je het in twee minuten controleert

Veilig Bankieren, de voorlichtingssite van de Nederlandse banken, vat het samen in vier woorden: niet gesproken, niet betalen. Dat is de hele controle. Je hoeft geen techniek te kennen en je hoeft niets te installeren.

Loop deze stappen langs voordat je iets doet met het bericht.

• Bel het nummer dat al in je telefoon stond. Dus niet het nummer waarvandaan het bericht kwam, en niet op antwoorden drukken in de app.
• Krijg je geen gehoor, bel dan iemand anders die haar of hem spreekt. De andere ouder of een broer of zus.
• Lukt bellen echt niet, probeer dan te videobellen via het contact dat al in je telefoon staat. Een gezicht is moeilijker na te maken dan een stem.
• Stel een vraag waarvan het antwoord nergens op internet staat. Niet wanneer je jarig bent, wel hoe de hond van opa heette of waar jullie vorig jaar met oud en nieuw waren.
• Krijg je een reden waarom bellen nu niet uitkomt, dan heb je je antwoord al. Een stiltecoupé en een kapotte microfoon zijn dezelfde smoes.

Waaraan je zo'n bericht herkent

Veilig Bankieren noemt een aantal signalen die vrijwel altijd samen optreden. Eén ervan zegt weinig, twee of drie samen zeggen genoeg.

• Het bericht komt van een onbekend nummer en begint met de mededeling dat het nummer nieuw is.
• Er zit haast op. Vandaag nog, binnen het uur, voordat de rekening verloopt.
• Er is een smoes waarom je nu niet kunt bellen of videobellen, zoals een telefoon in het water of een stiltecoupé.
• Het geld moet via een betaallink of een Tikkie, of naar een rekening die op een andere naam staat.
• Het gaat over een bedrag dat jij kunt missen en zij nu net niet, en het wordt gepresenteerd als voorschieten.

Wat je doet als je al betaald hebt

Als je al hebt overgemaakt, telt de eerste dag het zwaarst. Zolang het geld nog op de rekening van de ontvanger staat, is er iets te proberen. Daarna wordt het doorgesluisd. Ga in deze volgorde te werk.

Bel hiervoor niet 112. Dat nummer is voor spoed waarbij direct gevaar is. Je bank heeft een eigen fraudenummer, en dat is hier de snelste route.

1. Bel je bank. Meteen, en wacht niet tot maandagochtend: veel banken zijn voor fraudemeldingen buiten kantoortijd bereikbaar. Het fraudenummer staat op de site van je bank en in de bankapp. Zeg dat je slachtoffer bent van WhatsApp-fraude en noem het bedrag en de ontvanger.
2. Houd het bewijs bij de hand. Je bank wil het rekeningnummer of de betaallink weten die je kreeg. Maak eerst schermafbeeldingen van het hele gesprek, voordat je het nummer blokkeert of de chat verwijdert.
3. Doe aangifte bij de politie. Veilig Bankieren wijst hiervoor naar de online aangifte, en zegt erbij dat je dat ook doet als je zelf geen schade hebt. Zonder aangifte komt de zaak niet bij de politie op tafel.
4. Meld het bij de Fraudehelpdesk, via het formulier op fraudehelpdesk.nl of telefonisch op 088 786 73 72. De telefoon is alleen op werkdagen overdag bemand; het formulier kun je altijd invullen. Zij vertellen je bij welke organisatie je verder moet zijn en houden bij welke werkwijzen er rondgaan.
5. Waarschuw degene om wie het ging. Als haar of zijn WhatsApp-account is overgenomen, ligt hetzelfde bericht op dit moment bij anderen uit de contactenlijst.
6. Zet daarna tweestapsverificatie aan op je eigen WhatsApp en zet een pincode op je voicemail. Dat maakt het moeilijker om jouw account over te nemen.

Waar je het nummer van je bank vandaan haalt

Dit lijkt een detail en het is het niet. Wie in paniek het nummer van zijn bank googelt, komt op een zoekresultatenpagina waar de bovenste plekken gekocht kunnen worden, en daar staan met enige regelmaat nummers tussen die bij iemand anders uitkomen dan bij je bank. Precies op het moment dat je haast hebt, ben je dus het kwetsbaarst voor een tweede oplichter.

Neem het nummer van je eigen bankpas of uit je bankapp. Die twee zijn van je bank zelf en kunnen niet door een ander zijn neergezet. Staat er geen nummer op je pas, kijk dan op de website van je bank die je via je bookmarks of via je app opent, en niet via een zoekopdracht. Bewaar het nummer nu je rustig bent: schrijf het op een briefje bij je telefoon of zet het in je contacten. Dat scheelt je op het moment dat het telt precies die ene zoekopdracht.

Krijg je je geld terug?

Hier zijn veel artikelen te optimistisch over. Het antwoord staat bij de veelgestelde vragen van Veilig Bankieren: de vuistregel is dat je in principe niets terugkrijgt als je zelf het bedrag hebt overgemaakt.

Dat komt door een verschil tussen twee soorten schade. Haalde iemand anders geld van je rekening zonder dat jij daarvoor tekende, dan gaat het om een betaling die je niet hebt goedgekeurd. De bank mag dan alleen weigeren te vergoeden als je grof nalatig hebt gehandeld, en het is de bank die dat moet bewijzen. Veilig Bankieren zegt dat met zoveel woorden: de bewijslast dat de consument grof nalatig zou hebben gehandeld ligt volgens de wet bij de bank.

Bij een betaalverzoek van een zogenaamd kleinkind gaat het bijna altijd om het andere geval. Jij hebt de overboeking zelf gedaan en zelf goedgekeurd. Technisch is er niets misgegaan met de betaling, en daarom is er geen wettelijk recht op vergoeding.

Een landelijke regeling die deze schade dekt, bestaat niet. Wat wel bestaat is coulancebeleid per bank. Veilig Bankieren schrijft dat elke bank per geval bepaalt of zij de schade alsnog geheel of gedeeltelijk vergoedt, ook als een klant grof nalatig heeft gehandeld. Vragen kost je niets, maar de uitkomst verschilt per bank en per situatie, en je kunt er niet op rekenen.

Wat je positie bij zo'n verzoek kan helpen: dat je snel hebt gebeld, dat je aangifte hebt gedaan, en dat je je aan de vijf uniforme veiligheidsregels hebt gehouden. Die gaan over je beveiligingscodes geheim houden, je bankpas niet door een ander laten gebruiken, je apparatuur beveiligen, je rekening controleren en incidenten meteen bij de bank melden.

Er is nog een route die weinig mensen kennen. Ging het geld van jouw Nederlandse rekening naar een Nederlandse rekening, dan kun je via je bank de naam- en adresgegevens van de ontvanger opvragen. Dat heet de PNBF-procedure en bestaat sinds 2021. Je moet daarvoor aangifte hebben gedaan, de betaling mag niet ouder zijn dan 13 maanden, en de ontvanger krijgt eerst drie weken om het geld vrijwillig terug te betalen. Doet hij dat niet, dan krijg jij zijn gegevens en kun je zelf een civiele procedure beginnen. De ontvanger is vaak een zogenaamde geldezel en niet de oplichter zelf.

Daarnaast loopt er een route via het strafrecht: je doet aangifte, en als de politie een verdachte vindt kan de rechter over de schade oordelen. Dat duurt lang en het lukt lang niet altijd. Reken er niet op, maar zonder aangifte gebeurt het zeker niet.

Pas op voor de tweede oplichter

Kort na de aangifte kan er iemand bellen die zegt van je bank te zijn en het geld te kunnen terughalen. De Consumentenbond waarschuwt hier apart voor en noemt het recoveryfraude: dezelfde criminelen proberen je een tweede keer op te lichten, vaak door zich voor te doen als een medewerker van je bank.

Je bank vraagt nooit om je pincode of je beveiligingscodes, en vraagt je nooit geld over te maken naar een zogenaamde kluisrekening of veilige rekening. Hang op bij zo'n gesprek en bel zelf terug via het nummer op je bankpas of in de bankapp.

Wat je nu kunt afspreken

Deze fraude werkt op het moment zelf, niet vooraf. Het bericht rustig naast je neerleggen en eerst bellen kost je twee minuten, en in die twee minuten valt de haast weg waar het hele verhaal op drijft. Dat gaat makkelijker als je het van tevoren hebt afgesproken.

Spreek met je kinderen en kleinkinderen één regel af: er gaat nooit geld over de rekening op basis van een bericht alleen, hoe geloofwaardig het ook staat. Eerst horen jullie elkaars stem, of zien jullie elkaars gezicht. Wie dat weet, hoeft zich ook niet bezwaard te voelen om het te vragen.

Je kunt daarbij een vraag afspreken waarvan het antwoord nergens is opgeschreven en niet op sociale media staat. Bewaar dat antwoord in je hoofd en niet in je telefoon.

Op Skillido kun je oefenen of je dit soort berichten eruit pikt.