Denkfouten: vier manieren waarop je jezelf voor de gek houdt
Een denkfout, ook wel cognitieve bias genoemd, is een vaste neiging waardoor je eigen oordeel ongemerkt een kant op schuift. Vier die je bij aankopen, op de club en in de buurt tegenkomt, zijn bevestigingsneiging, het ankereffect, beschikbaarheid en verzonken kosten. Hieronder staat elk met een eigen definitie en een voorbeeld, en daarna vier situaties om zelf te oefenen.
Bevestigingsneiging
Je zoekt en onthoudt vooral wat je al dacht. Wat ertegenin gaat, valt je minder op of praat je weg.
Voorbeeld uit de groepsapp
- MirjamIk zei al dat de training op dinsdag om 19.00 uur niks is. Kijk, Joyce en Erwin waren er vandaag weer niet.
Mirjam telt de twee die wegbleven en niet de veertien die er wel waren. Omdat ze al vond dat de tijd niet deugt, springen de afwezigen eruit. Om het te toetsen kijk je naar de opkomst van alle trainingen, op de oude en de nieuwe tijd.
Ankereffect
Een eerste getal bepaalt hoe je alles daarna beoordeelt. Het hoeft niet te kloppen om zijn werk te doen: een vraagprijs of een eerste voorstel is genoeg.
Voorbeeld uit de groepsapp
- TimDe verkoper vroeg € 450 voor zijn grasmaaier en ik heb hem op € 320 gekregen. Dat is € 130 korting.
Tim meet zijn koop af aan de € 450 die de verkoper noemde. Nieuw kost hetzelfde model € 340, dus voor een gebruikte maaier betaalde hij veel. De korting bestaat alleen ten opzichte van het anker.
Beschikbaarheid
Je vindt iets vaker of waarschijnlijker omdat je er snel een voorbeeld van bedenkt. Wat opvalt of lang geleden indruk maakte, weegt dan zwaarder dan het hoort.
Voorbeeld uit de groepsapp
- JesseBij uitwedstrijden komen we bijna altijd te laat. Ik weet er zo drie te noemen.
Een late aankomst met een gehaaste warming-up blijft hangen; twaalf keer op tijd levert geen verhaal op. Jesse schat hoe vaak het gebeurt aan de hand van wat hij zich herinnert. Het wedstrijdschema van het seizoen laat zien hoe vaak het werkelijk ging.
Verzonken kosten
Je gaat door met iets omdat je er al geld of tijd in stak, terwijl dat geld of die tijd niet terugkomt, wat je ook kiest.
Voorbeeld uit de groepsapp
- RianneWe hebben al veertig uur in het decor voor de schoolmusical gestoken. Ook al past het niet op het nieuwe podium, we moeten het gebruiken.
De veertig uur zijn besteed, of het decor nu gebruikt wordt of niet. Wat telt, is welke keuze vanaf nu het beste uitpakt: het oude decor ombouwen, iets kleiners maken of het laten staan.
| Denkfout | Wat je nagaat |
|---|---|
| Bevestigingsneiging | Zoek met opzet naar wat tegen je idee pleit, en tel dat even zwaar. |
| Ankereffect | Zoek op wat het elders kost voordat je naar het eerste bedrag kijkt. |
| Beschikbaarheid | Tel hoe vaak het gebeurde, in plaats van hoe snel je een voorbeeld bedenkt. |
| Verzonken kosten | Doe alsof je nog niets had betaald, en kies dan opnieuw. |
Oefen zelf: vier situaties
Situatie 1
Hugo woont op een hoek in Lindewaard. Elke avond hoort hij één scooter met hoge snelheid langskomen. In de buurtapp schrijft hij dat de meeste mensen in de straat te hard rijden. Bij een meting van de buurtvereniging reden 4 van de 300 voertuigen per dag te hard.
Kies de denkfout van Hugo.
- A Verzonken kosten
- B Beschikbaarheid
- C Ankereffect
- D Bevestigingsneiging
Bekijk het antwoord
B Beschikbaarheid. Hugo schat hoe vaak er te hard wordt gereden aan de hand van die ene scooter die hij elke avond hoort: beschikbaarheid. Volgens de meting gaat het om 4 van de 300 voertuigen. Hij gaat niet uit van een eerste getal (anker), zocht geen berichten die hem gelijk geven (bevestigingsneiging) en heeft nergens geld of tijd in gestoken (verzonken kosten).
Situatie 2
Groepsapp bestuur volleybalclub Lindewaard. De club gaf € 2.000 uit aan een ontwerp voor een eigen clubhuis. Nu blijkt dat een bestaande ruimte huren goedkoper en sneller kan.
- KimHuren scheelt ons elk jaar flink, en we kunnen er in september al in.
- WendyWe kunnen nu niet stoppen. Dan zijn die € 2.000 voor niets uitgegeven.
Kies de denkfout van Wendy.
- A Bevestigingsneiging
- B Ankereffect
- C Verzonken kosten
- D Beschikbaarheid
Bekijk het antwoord
C Verzonken kosten. Wendy wil doorgaan met het eigen clubhuis omdat de € 2.000 anders voor niets was: verzonken kosten. Dat geld is weg, welke keuze het bestuur ook maakt; alleen de kosten en de opbrengst vanaf nu tellen. Het bedrag is geen maatstaf voor een prijs (anker), en ze oordeelt niet op een voorbeeld (beschikbaarheid) of op selectief gezochte informatie (bevestigingsneiging).
Situatie 3
Gijs wil een gebruikte camera kopen en heeft er al een uitgekozen. Online zoekt hij op de naam van dat model met "betrouwbaar" en "beste keuze" erachter. Hij leest de lovende reviews die hij vindt en koopt de camera dezelfde avond.
Kies de denkfout van Gijs.
- A Verzonken kosten
- B Bevestigingsneiging
- C Beschikbaarheid
- D Ankereffect
Bekijk het antwoord
B Bevestigingsneiging. Gijs zoekt zo dat hij vooral vindt wat hij al dacht: bevestigingsneiging. Met een zoekwoord als "problemen" had hij ook de andere kant gezien. Er is geen eerste getal dat zijn oordeel stuurt (anker) en hij had nog niets betaald (verzonken kosten). Hij schat ook geen kans op grond van een voorbeeld dat hem te binnen schiet (beschikbaarheid).
Situatie 4
Jeroen wil zijn oude kano verkopen en weet niet wat hij moet vragen. Zijn buurman roept: "Zo'n ding is toch zeker € 800 waard?" Jeroen zet hem online voor € 750. Vergelijkbare kano's staan er voor € 300 tot € 400.
Kies de denkfout van Jeroen.
- A Ankereffect
- B Beschikbaarheid
- C Verzonken kosten
- D Bevestigingsneiging
Bekijk het antwoord
A Ankereffect. Het eerste bedrag dat Jeroen hoort, € 800, wordt zijn maatstaf, en zijn vraagprijs blijft daar vlak onder: het ankereffect. Wat zulke kano's echt opbrengen, laat hij liggen. Hij wil geen eerdere uitgave terugverdienen (verzonken kosten), denkt niet aan een voorval (beschikbaarheid) en zoekt geen steun voor wat hij al vond (bevestigingsneiging).
Denkfout of bias
Cognitieve bias is de vakterm die je in boeken en artikelen tegenkomt. Het gaat om een vaste neiging in hoe je oordeelt, en die neiging werkt het sterkst als je snel moet kiezen of al een voorkeur had. Er bestaan er veel meer dan vier. Deze vier vormen samen het onderdeel Denkfouten bij jezelf van de training, omdat ze in gewone beslissingen steeds terugkomen: een prijs, een plan dat tegenvalt, een indruk van hoe vaak iets gebeurt.
Waarom je ze bij jezelf zo slecht ziet
Bij een ander hoor je een drogreden, omdat hij hem hardop uitspreekt. Een denkfout zit in hoe jij de dingen ziet, en van binnenuit voelt een oordeel gewoon als een oordeel. Daarom helpt het weinig om te besluiten dat je er voortaan op let. Beter werkt een vaste controle op het moment dat het telt: vóór een aankoop de prijs elders opzoeken, of bij een plan dat tegenvalt de vraag stellen wat je zou kiezen als je nog niets had betaald.
In de situaties hierboven en in de training gaat het daarom steeds om iemand anders, in een groepsapp of een kort verhaal. Wie de denkfout bij een ander leert aanwijzen, heeft een woord voor wat er gebeurt. Of je hem daarna bij jezelf herkent, kan een test niet meten.
Verder oefenen
In de gratis test krijg je vijftien nieuwe vragen, drie per onderdeel. In de training is elke denkfout zes keer het goede antwoord in 24 situaties, en staan steeds de andere drie als keuze ernaast. Waarom stoppen zo lastig is als je al betaald hebt, lees je in Verzonken kosten: waarom stoppen zo moeilijk is. De drogredenen die anderen in een discussie gebruiken, staan op Drogredenen: zes voorbeelden die je in elke discussie tegenkomt. De training van dertig dagen staat op Kritisch denken: drogredenen en denkfouten.
Veelgestelde vragen
- Is een denkfout hetzelfde als een cognitieve bias?
- Ja, in het dagelijks gebruik wel. Cognitieve bias is de vakterm, naar het Engelse cognitive bias, en betekent een vaste neiging in hoe je oordeelt. Denkfout is het gewone Nederlandse woord ervoor.
- Wat is het verschil met een drogreden?
- Een drogreden is een redenering die iemand hardop geeft, zoals een stroman of een vals dilemma. Een denkfout gebeurt in je eigen hoofd, vaak zonder dat je het merkt. Zes drogredenen staan op de pagina over drogredenen.
- Wat kost de training?
- De test is gratis en vraagt geen e-mailadres. Daarna kun je de training van dertig dagen kopen voor €29 eenmalig, maar dat hoeft niet.