Aaneen of los: boekenkast, accountmanager, veiligheidsschoenen

In een mail aan het magazijn staat dat de nieuwe account manager dinsdag de veiligheidschoenen langsbrengt. Het lijkt een kleinigheid, en de spellingcontrole zegt er misschien niets van. Toch staan er twee fouten in: accountmanager is één woord, en in veiligheidsschoenen horen twee keer een s.

Bij samenstellingen maak je drie keuzes: aaneen of los, wel of geen tussen-n, en wel of geen tussen-s. Hieronder staan ze in die volgorde, met de regel van Taaladvies.net en een link bij elke regel. Daarna een tabel waarin je ziet hoe het meervoud de tussen-n beslist.

Een samenstelling is één woord

De hoofdregel is kort. Op Grote-stedenbeleid / grotestedenbeleid staat 'Samenstellingen worden over het algemeen aaneengeschreven, bijvoorbeeld: tuinstoel, ziekenverzorging, bedrijfswagen.' Dat geldt ook voor drie of meer delen: nulurencontract, driesterrenhotel, grotestedenbeleid. Een spatie in een samenstelling, zoals in team overleg of jaar verslag, komt vaak uit het Engels, waar je de delen meestal los schrijft.

Een streepje is in twee gevallen nodig of toegestaan. Bij klinkerbotsing moet het, zoals in milieu-inspectieverslag en café-eigenaar. En je mag een streepje zetten als een lang woord daardoor beter te lezen is. Taaladvies.net raadt dat niet bij elk lang woord aan, alleen waar het de leesbaarheid helpt, zoals in sociale-verzekeringswetten.

Engelse samenstellingen: ook aan elkaar

Voor Engelse woorden geldt dezelfde regel. Op Marketingmanager, managing director staat 'Marketingmanager schrijven we aan elkaar volgens de algemene regel: een in het Nederlands gebruikelijke samenstelling van Engelse woorden schrijven we aaneen.' Accountmanager, artdirector en salesmanager gaan net zo. Junkmail, callcenter en businessclass noemt Taaladvies op In-companytraining / incompanytraining.

Er zijn drie bijzondere gevallen.

• Een voorzetselbijwoord als tweede deel. Back-up, lay-out, follow-up, plug-in en stand-by krijgen een streepje. Op Backup / back-up staat dat het streepje ook in de afleidingen blijft: back-uppen, geback-upt. Login, feedback en playback zijn zonder streepje ingeburgerd.
• Een -ing-vorm vooraan. Drukt de -ing-vorm uit wat het tweede deel doet, dan schrijf je de delen los. Een managing director is een directeur die leidt. Doet het tweede deel niet wat de -ing-vorm zegt, dan komt het aan elkaar: mailinglist, chewinggum. Een chewinggum kauwt niet zelf.
• Een Engelse woordgroep. Human resources schrijf je los, maar in een samenstelling gaat de hele groep aan elkaar. Op Human(-)resources(-)management staan humanresourcesmanagement, lowbudgetfilm en worstcasescenario. Wie dat lastig leest, mag er een streepje in zetten: humanresources-management.

Eén uitzondering valt buiten alle drie. To-dolijst krijgt volgens Taaladvies.net een streepje na to, omdat to in to do een betekenisloos partikel is.

De tussen-n: het meervoud beslist

Tussen boek en kast hoor je een doffe e. Of je die als -e- of als -en- schrijft, bepaalt de uitspraak niet. Taaladvies.net zegt op Tussenklanken in samenstellingen van zelfstandige naamwoorden waarom: 'De meeste Nederlandssprekenden spreken de [n] immers niet uit (hoewel dat wel verschilt van streek tot streek).'

Wat wel beslist, is het meervoud van het eerste deel. De regel staat op Groententaart / groentetaart: 'Volgens de hoofdregel voor het schrijven van de tussenklank -e(n)- schrijven we deze /ə/ alleen als -en- als het linkerdeel van de samenstelling een zelfstandig naamwoord is dat een meervoud heeft op -en, maar géén meervoud op -es.'

Dat komt neer op twee stappen. Eindigt het eerste deel niet op een e, zoals boek, klant of konijn, dan schrijf je -en-: boekenkast, konijnenhok. Eindigt het op een e, zoek dan het meervoud op. Heeft het alleen een meervoud op -en, zoals blinde, dan schrijf je -en-: blindenboek. Heeft het ook een meervoud op -s, zoals aangifte en groente, dan schrijf je -e-: aangifteformulier, groenteafval.

Of het eerste deel in betekenis meervoud is, telt sinds 1995 niet meer mee. Taaladvies.net geeft het voorbeeld van het konijnenhok, dat je zo schrijft ook als er maar één konijn in woont.

Twijfel je, zoek dan het meervoud op in de Woordenlijst. Dat raadt Taaladvies.net zelf aan, en het is ook de reden dat dit artikel het woord uitgavenpatroon niet noemt. De pagina over groentetaart geeft dat woord nog met een n, maar de Woordenlijst kent tegenwoordig ook uitgaves en schrijft daarom uitgavepatroon. Bij zo'n verschil gaat de Woordenlijst voor.

Soms zijn twee vormen allebei goed, omdat het eerste deel twee vormen heeft. Op Giraffehals / giraffenhals staat dat giraf alleen giraffen heeft en giraffe ook giraffes, zodat giraffenhals en giraffehals allebei kunnen.

De tussen-s: schrijf hem als je hem hoort

Bij de tussen-s is de regel eenvoudiger. Volgens de pagina over tussenklanken schrijf je een tussen-s als je hem uitspreekt, en anders niet. Daardoor zijn er paren die allebei goed zijn, zoals geluidhinder en geluidshinder. Kies dan één vorm en houd die in je tekst vast.

Lastig wordt het als het tweede deel zelf met een s begint, zoals in veiligheidsschoenen. Je hoort dan maar één s. Taaladvies.net zegt dat je in zo'n geval kijkt naar andere samenstellingen met hetzelfde eerste deel: je schrijft dan een tussen-s 'als in andere samenstellingen met het eerste deel een tussen-[s] wordt gehoord, zoals in stationsplein en personeelsblad.' Veiligheidsbril heeft een tussen-s, dus veiligheidsschoenen ook. Samenstellingen met een eerste deel op -ing, -heid, -iteit of -schap krijgen volgens dezelfde pagina meestal een tussen-s.

Een s die je wel hoort, hoeft er niet altijd te staan. Op Eensgezinswoning / eengezinswoning staat 'Hoewel veel mensen bij eengezinswoning spontaan ook een s tussen een en gezin uitspreken en schrijven, is dat niet correct.' Het woord is gevormd uit één gezin en woning, en de s hoort alleen tussen gezin en woning.

Waarom de spellingcontrole hier weinig helpt

Een tekstverwerker kent niet elke samenstelling. De pagina over tussenklanken zegt dat spellingcontroleprogramma's niet altijd goed beoordelen of een samenstelling met of zonder tussenklank gebruikelijk is, en daardoor geregeld goede vormen als fout markeren. Andersom kan een spellingcontrole een spatie in account manager missen, omdat account en manager elk een bestaand woord zijn. Wie bij samenstellingen op de rode lijn vertrouwt, mist dus fouten en verbetert soms goede vormen.

Oefenen met samenstellingen

Skillido heeft een gratis test spelling en leestekens met zinnen uit werkdocumenten, en in de cursus Spelling en leestekens heeft het onderdeel Aaneen of los 24 zinnen met twee open plekken, elk met de regel en de bron bij het antwoord. Je oefent hier spelling en leestekens. Meer beloven wij niet.